Logo Kaakchirurgie Zeeland Kaakchirurgie Zeeland Nederlandse Vereniging voor Mondziekten, Kaak- en Aangezichtschirurgie

Waar liggen de speekselklieren en wat doen ze?

zwelling-van-de-oorspeekselklier Er zijn drie paar grote speekselklieren. De oorspeekselklier ligt links en rechts onder de huid achter de kaakhoek. Deze klier is met de vingers alleen te voelen bij zwelling of ontsteking. De bijhorende uitvoergang ligt in het wangslijmvlies tegenover de bovenste kiezen. Tijdens het eten stroomt daaruit vooral waterig speeksel. In rust en 's nachts bijna niets. Onder de kaakhoek bevindt zich links en rechts de onderkaaks speekselklier. Het is niet ongewoon dat deze klier soms wel voelbaar is. De ondertongs speekselklier vult de ruimte onder het slijmvlies van de mondbodem. De twee laatste klierparen hebben hun uitvoergang nagenoeg midden onder de tong. Ze maken slijmachtig speeksel, dat samen met het taaie speeksel uit de kleine kliertjes de mondholte vochtig houdt. De kleine speekselkliertjes (vele honderden) liggen verspreid onder het slijmvlies van mond en keel. Speeksel functioneert als een soort smeermiddel waardoor het eten en praten gemakkelijker wordt. Ook zorgt speeksel voor mechanische reiniging van tanden en kiezen. Tenslotte speelt speeksel een rol in de afweer tegen bacteriën en maakt speeksel een begin met de spijsvertering van zetmeel. Om dit allemaal mogelijk te maken kunnen de eigenschappen van speeksel snel wisselen van taai tot dun vloeibaar.

Aandoeningen van de speekselklieren

Ziekten van de speekselklieren komen af en toe voor. Sommige afwijkingen zijn een deel van een algemene ziekte. Dit geldt vooral voor de oorspeekselklier. De bekendste ziekte van de speekselklieren is de bof, veroorzaakt door een virus. Door zijn grote besmettelijkheid is het vooral een kinderziekte. Het bofvirus wordt door speekseldruppels overgebracht. Ontsteking treedt 3 weken na besmetting op (incubatietijd) op en geeft dan meestal levenslange immuniteit. Zwelling van de speekselklieren kan optreden bij een verandering in de stofwisseling, zoals suikerziekte, leverziekten of schildklierafwijkingen. Ook bij fors alcoholgebruik of eetstoornissen, zoals anorexia nervosa, komen dergelijke zwellingen voor. Deze veranderingen zijn bijna altijd dubbelzijdig. Sommige medicamenten hebben als bijwerking dat ze de speekselproductie sterk remmen. Bekende remmers van speekselproductie zijn middelen tegen depressies, bij te hoge bloeddruk of bij urineverlies. Wanneer meerdere medicamenten tegelijk worden gebruikt, zoals bij veel oudere mensen of bij patiënten met longziekten, is de kans op deze bijwerking groter. Zwelling en ontsteking van de speekselklieren treden wisselend op bij het syndroom van Sjögren. Deze ziekte treedt vooral op bij vrouwen (90%). Er is dan een overproductie aan antistoffen, die zich hechten aan speeksel- en traanklieren en daar ontsteking en afbraak van de speekselklieren veroorzaken. Het gevolg is een intens droge mond en droge ogen, met veel irritatie en branderigheid van de slijmvliezen. De speekselproductie, het slikken en de lipsluiting zijn nauwkeurig op elkaar afgestemd. Wanneer het slikproces niet normaal verloopt is er vaak ook sprake van kwijlen. Dit komt voor bij kinderen met een meervoudige handicap en bij de ziekte van Parkinson. Met de speekselklieren zelf is dan meestal niets aan de hand.

speekselsteenOp alle leeftijden bestaat er kans op de vorming van een speekselsteen. Dit is een verkalking van ingedikt speeksel in de speekselklier of in de uitvoergang hiervan. Meestal wordt een dergelijk steentje aangetroffen in de onderkaaks speekselklier. Door verstopping van de uitvoergang kan het speeksel niet worden afgevoerd in de mondholte. Zwelling en pijn van de aangedane klier kunnen dan het gevolg zijn. Een klein steentje kan soms spontaan verdwijnen. Iets grotere speekselstenen worden door de kaakchirurg verwijderd door een klein sneetje in de afvoergang te maken. In zeldzame gevallen moet de volledige speekselklier worden verwijderd.

slijmcyste Een relatief veel voorkomende aandoening is een slijmcyste van de kleine speekselklieren. Een dergelijke cyste wordt mucocèle genoemd en wordt vooral gezien aan de binnenzijde van de onderlip. Vermoedelijk wordt een mucocèle veroorzaakt door een verstopping van de uitvoergang van het speekselkliertje door op de lip bijten, een slijmpropje of een speekselsteentje. Het speekselkliertje blijft speeksel produceren waardoor een cyste ontstaat. Behandeling bestaat uit operatieve verwijdering van de cyste. Een ontsteking met pijn en zwelling kan ook het gevolg zijn van een al langere tijd minder functionerende speekselklier. Bacteriën uit de mond dringen daarbij de uitvoergang binnen en veroorzaken dan een ontsteking met een (vaak pijnloze) zwelling. Wanneer hier niets aan gedaan wordt kan de ontsteking en de zwelling fors gaan toenemen.

Een stevig aanvoelende zwelling in een deel van de speekselklier kan soms wijzen op een gezwel (tumor). In de oorspeekselklier is een tumor in ongeveer 80% van de gevallen goedaardig. Bij verwaarlozing kunnen de afmetingen echter wel enorm worden. Verwijdering van een speekselkliertumor is altijd nodig. Sommige speekselkliergezwellen zijn kwaadaardig. Ze voelen veel harder en onregelmatiger aan. Soms is er uitval van de zenuw van het gelaat, waardoor het ooglid of de mondhoek niet goed beweegt. Het verlies van de functie van de speekselklieren veroorzaakt een hinderlijk gevoel van een droge mond, meestal xerostomie genoemd. Naast het syndroom van Sjögren kan vooral bestraling in het hoofd-halsgebied intense droogheid veroorzaken.

Naar de kaakchirurg?

Als u wegens het vermoeden op een speekselklieraandoening wordt verwezen naar de kaakchirurg, maakt u een afspraak in het ziekenhuis bij de secretaresse van de kaakchirurg.
Het onderzoek door de kaakchirurg zal vooral bestaan uit het zorgvuldig nagaan van de voorgeschiedenis, kijken en voelen. Daarna komen andere methoden, zoals het meten van de speekselklierfunctie met laboratoriumonderzoek van speeksel en bloed. Afbeeldingen kunnen worden gemaakt met röntgenonderzoek of een scan. Bij een ontsteking moet altijd naar de oorzaak worden gezocht. Wanneer een ontsteking opvlamt wordt meestal antibiotica voorgeschreven. Ook wordt de patient geïnstrueerd om dagelijks de ontstoken speekselklier leeg te masseren.
Wanneer er verdenking op een tumor bestaat is weefsel nodig voor verder onderzoek. Vaak is een prik of punctie met een dunne naald voldoende. Wanneer de afwijking kwaadaardig blijkt te zijn is vrijwel altijd een operatie nodig, soms gecombineerd met een andere vorm van therapie zoals bestraling. Blijvend verlies van speekselklierfunctie is moeilijk te behandelen. Vaak wat kauwen (suikervrij snoep met een krachtige smaak) geeft verlichting. Extra poetsen voorkomt bijkomende klachten. In de handel is kunstspeeksel van diverse samenstelling verkrijgbaar. De speekselklieren kunnen ook kortdurend (enkele uren) gestimuleerd worden met een medicament.

Vragen?
Stuur een email naar Kaakchirurgiezeeland